Bilgi Köşesi

Radyasyon hayatın birçok alanında önemli faydalar sağlamaktadır. 

- Sağlık alanında;

• Röntgen,

• Bilgisayarlı Tomografi (BT),

• Mamografi,

• Nükleer Tıp (PET/SPECT),

• Radyoterapi,

• Tıbbi malzeme sterilizasyonu.

Bu uygulamalar sayesinde birçok hastalık erken teşhis edilmekte ve etkin şekilde tedavi edilmektedir. 

- Sanayi alanında;

• Kaynak dikişlerinin kontrolü,

• Boru hatlarının incelenmesi,

• Malzeme kalınlığı ölçümü,

• Kalite kontrol,

• Havaalanı bagaj tarama sistemleri. 

- Tarım ve Gıda alanında;

• Bitki geliştirme,

• Zararlı böceklerle mücadele,

• Gıda ışınlama,

• Çevresel analizler. 

- Bilimsel Araştırmalar alanında;

• Yeni malzemelerin geliştirilmesi,

• Biyoteknoloji,

• Çevre araştırmaları,

• Arkeoloji,

• Uzay araştırmaları

gibi birçok bilimsel çalışmada kullanılmaktadır.

Kararsız atom çekirdekleri, daha kararlı bir duruma geçebilmek için sahip oldukları fazla enerjiyi radyasyon şeklinde yayarlar ve daha kararlı bir forma ulaşırlar. Radyoaktivite, kararsız atom çekirdeklerinin daha kararlı bir duruma geçmek için kendiliğinden radyasyon yayarak bozunması olayıdır.

Nükleer enerji atom çekirdeğinin parçalanmasından doğan enerjidir. Nükleer enerji, atom çekirdeğinin birden fazla parçaya bölünmesiyle oluşan fisyon ve çekirdeklerin bir araya gelmesiyle oluşan füzyon olmak üzere iki şekilde üretilebilen bir enerji şeklidir.

Nükleer santrallerde buhar üretimi için gerekli ısı, atom çekirdeğinin parçalanması (fisyon) sonucu açığa çıkar. Bu sürecin sürekli olarak tekrarlanması zincir reaksiyon olarak tanımlanmaktadır. Nükleer santrallerde fisyon sürecinde yakıt olarak genellikle uranyum kullanılmaktadır.

Nükleer santral, aslında çok bilinen bir yöntemle çalışır: su ısıtır, buhar üretir ve bu buharla türbin döndürerek elektrik elde eder. Farkı, bu ısıyı kömür ya da doğal gaz yakarak değil, uranyum atomlarının çekirdeğini bölerek elde etmesidir. "Fisyon" denen bu bölünme sırasında çok büyük miktarda ısı açığa çıkar; bir bardak büyüklüğündeki yakıttan, tonlarca kömürün verdiği enerjiye yakın enerji alınabilir. Bu ısı, reaktörün içindeki suyu ısıtır, oluşan buhar türbini çevirir, türbine bağlı jeneratör de elektriği üretir. Yani karmaşık gibi görünen sistemin özü, "kontrollü şekilde ısı üretip o ısıyla elektrik üretmek"tir.

Güvenlik; nükleer enerji ve iyonlaştırıcı radyasyona ilişkin faaliyetlerin yürütülmesi sırasında çalışanların, halkın, çevrenin ve gelecek nesillerin radyasyondan korunmasını sağlamak üzere uygun şartların oluşturularak sürdürülmesi, kazaların önlenmesi veya kaza sonuçlarının hafifletilmesidir. 

Nükleer güvenliğin temel felsefesi "derinliğine savunma" olarak bilinir: tek bir önleme güvenmek yerine, üst üste konulmuş birbirinden bağımsız birçok koruma katmanı kurulur. Böylece bir katman yetersiz kalsa bile, bir sonraki katman devreye girerek insanları ve çevreyi radyasyondan korur. Buna, bir sorunu erken fark eden alarm sistemleri, otomatik olarak devreye giren güvenlik sistemleri ve radyasyonu içeride tutan kalın koruyucu bariyerler örnek verilebilir.

Emniyet; nükleer tesisleri, radyasyon tesislerini ve radyoaktif maddeleri hedef alan hırsızlık, sabotaj, yetkisiz erişim ve diğer kötü niyetli girişimlerin engellenmesi, tespit edilmesi ve gerektiğinde bu girişimlere müdahale edilmesi için gerekli önlemlerin alınmasını kapsar. Emniyet önlemleri kapsamında, nükleer tesisler, radyasyon tesisleri ve radyoaktif maddelere yönelik fiziksel bariyerler, erişim kontrol sistemleri, kamera ve algılama sistemleri ile özel güvenlik personeli gibi çok katmanlı önlemler uygulanır. Emniyetin sağlanmasında asıl sorumluluk yetkilendirilen kişiye aittir. Nükleer tesislere, radyasyon tesislerine ve radyoaktif maddelere yönelik emniyet önlemleri Kurumumuzun düzenleyici kontrolüne tabidir.

Nükleer güvence, ülke sınırları içinde barışçıl amaçlı kullanılan nükleer maddeler ile nükleer yakıt çevrimi için özel olarak tasarımlanmış veya hazırlanmış ekipman ve malzemelerin envanterinin bildirimi, tespiti ve takibi ile bu madde, ekipman ve malzemelerin yetkisiz olarak kullanılmasını, nükleer silah veya diğer nükleer patlayıcı aygıtlara dönüştürülmesini önlemek ve bu yöndeki girişimlerin zamanında saptanmasını sağlamak üzere uygulanan bir dizi teknik önlemdir. Türkiye Cumhuriyeti, nükleer silahların yayılmasının önlenmesi amacıyla nükleer güvence önlemlerine ilişkin uluslararası anlaşma ve sözleşmelere taraftır. Bu kapsamda ülkemizde nükleer maddelerin ve nükleer teknolojinin barışçıl amaçlı kullanımını sağlamak amacıyla ulusal nükleer madde sayım ve kontrolü sistemi yürütülmekte olup nükleer maddeler ve nükleer teknolojiyle ilgili faaliyetler Kurumumuz düzenleyici kontrolüne tabidir. Bununla birlikte, söz konusu faaliyetler nükleer güvence uygulamaları kapsamında ülkemizin taraf olduğu uluslararası anlaşmalar uyarınca Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın da denetimine tabidir.

Radyasyon acil durumu; tesislerde veya radyasyon uygulamalarında bir olay, kaza ya da emniyet zafiyeti sonucunda; radyasyondan korunmaya ilişkin mevzuat ile belirlenen sınırların üzerinde radyasyon dozu alınmasına veya radyoaktif kirliliğe neden olabilecek ve ivedilikle müdahale gerektirecek nükleer ve radyolojik tehlike durumlarını ifade etmektedir. 

Bu tür durumlara karşı nükleer tesisler ile iyonlaştırıcı radyasyon kullanılan tesis ve faaliyetlerde, olası radyasyon acil durumlarına hazırlıklı olmak amacıyla radyasyon acil durum planları hazırlanır.

Radyasyon acil durum planları gerektiğinde;

• Çalışanları,

• İlgili kamu kurum ve kuruluşlarını,

• Yerel yönetimleri,

• Kolluk kuvvetlerini ve

• Halkı

kapsayacak şekilde uygulanır.

Gerekli görülmesi hâlinde;

• Sığınma,

• Tahliye,

gibi erişim kontrolü,

• Çevresel radyasyon ölçümleri,

• Gıda ve içme suyuna yönelik koruyucu tedbirler,

• İyot tabletlerinin kullanımı (yalnızca yetkili makamların önerisiyle)

gibi önlemler uygulanabilir.

Radyoaktif atık; bir daha kullanılmamasına karar verilen ve Nükleer Düzenleme Kurumu tarafından belirlenen serbestleştirme ve salım sınırlarının üzerinde radyoaktiviteye sahip radyoaktif maddeleri ve radyoaktif madde bulaşmış ya da radyoaktif olmuş her türlü malzemeyi ifade eder. 

Kullanılmış yakıt; reaktörden çıkarılmış ve mevcut hâliyle yeniden yakıt olarak kullanılmayacak olan reaktörde ışınlanmış yakıtı ifade eder.

Radyoaktif atık ve kullanılmış yakıt yönetimine ilişkin faaliyetler, faaliyetin türü ve niteliği ile çalışanlar, halk, çevre ve gelecek nesiller üzerinde oluşturacağı riskin boyutuyla orantılı olarak (Dereceli Yaklaşımla) yürütülür, incelenir ve değerlendirilir.

Radyoaktif atıkların;

• Toplanması,

• Elleçlenmesi,

• İşlenmesi,

• Tesis içi taşınması,

• Depolanması,

• Bertarafı,

ile ilgili idari ve teknik faaliyetlerin toplamına radyoaktif atık yönetimi denir.

Kullanım dışı kalmış kapalı kaynaklar hiçbir şekilde çevreye bırakılamaz veya yetkilendirilen kişi tarafından nihai olarak depolanamaz.

Nükleer santrallerde ortaya çıkan ve radyoaktif atık olarak kabul edilen kullanılmış yakıt, işletme ömrü boyunca nükleer santral sahasında yer alan depolama tesislerinde ve diğer nükleer tesislerde tesisin özel depolama yapılarında nükleer tesis sahası dışına çıkarılmadan önce depolanır. Depolama sonrasında, nükleer tesis için yetkilendirilen kişi kullanılmış yakıtlarını bir saha dışı kullanılmış yakıt depolama tesisine veya bertaraf tesisine devredebilir veya ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde yeniden işleme yoluna gidebilir.

Faaliyetleri sonucu kullanılmış yakıtı veya radyoaktif atığı üreten yetkilendirilen kişi, bunların yönetimi ile tesis içerisinde veya tesis dışarısında her türlü taşınmasından sorumludur. İşletmeden çıkarma faaliyetleri sırasında ortaya çıkacak radyoaktif atıkların her türlü sorumluluğu yetkilendirilen kişiye aittir.

Yetkilendirilen kişi ilgili mevzuata uygun olarak radyoaktif atığı ihraç ettiğinde veya işlenmek, depolanmak veya bertaraf edilmek üzere başka bir yetkilendirilen kişiye teslim ettiğinde, ihraç veya teslimi yapan yetkilendirilen kişinin bu Kanun kapsamındaki radyoaktif atığa ilişkin sorumluluğu sona erer.

Nükleer tesisler, radyasyon tesisleri ve radyoaktif atık tesisleri kullanım ömürlerini tamamladığında güvenli şekilde işletmeden çıkarılır veya kapatılır. 

İşletmeden çıkarma; bir daha işletilmeme kararı ile bertaraf tesisi dışındaki tesislerin düzenleyici kontrolden çıkarılmasına yönelik faaliyetler bütününü ifade eder.

Kapatma; işletme faaliyetlerinin tamamlanmasının ardından radyoaktif atıklara bir daha ulaşılmayacak şekilde bertaraf tesisin kapatılmasını hedefleyen, tesisi uzun vadede güvenli hale getirecek nihai mühendislik çalışmalarını veya diğer çalışmaları da kapsayan etkinlikler bütününü ifade eder.